Nie tylko fake newsy. Eksperci UNEP/GRID obalają pięć najpowszechniejszych narracji dotyczących klimatu

Z raportu przygotowanego przez UNEP/GRID‑Warszawa we współpracy z T‑Mobile Polska w ramach kampanii „Klimat bez fejków” wynika, że dezinformacja klimatyczna rzadko przyjmuje dziś formę prostych fake newsów – częściej działa poprzez pozornie racjonalne narracje, które skutecznie zniechęcają do działania i podważają sens transformacji klimatycznej[1]. Dlatego z okazji Światowego Dnia Środowiska eksperci UNEP/GRID-Warszawa obalają pięć najpowszechniejszych narracji antyklimatycznych.

Raport pokazuje, że największym wyzwaniem nie jest dziś pojedyncza, szeroko rozpowszechniająca się, całkowicie fałszywa informacja, lecz także sposób, w jaki operujemy faktami w przestrzeni cyfrowej – ich selektywny dobór czy wyrywanie z kontekstu. W efekcie powstają narracje, które często bazują na prawdziwych informacjach, ale przedstawiają je w sposób zniekształcony i prowadzący do błędnych wniosków. Z okazji Światowego Dnia Środowiska eksperci UNEP/GRID-Warszawa, autorzy raportu „Klimat bez fejków”, Monika Michalska (Sustainability Project Manager, UNEP/GRID-Warszawa), Magdalena Jaśkiewicz (ESG Manager, UNEP/GRID-Warszawa) i dr Jakub Kuś (Ekspert Climate Leadership, SWPS) omawiają te najczęstsze.

Narracja nr 1: „Klimat to problem gdzieś daleko, nie dotyczy Polski”

Eksperci: Twierdzenie, że zmiany klimatu nie dotyczą Polski, jest sprzeczne z danymi naukowymi. Europa od lat 80 XX wieku nagrzewa się dwa razy szybciej niż globalna średnia, rosną straty ekonomiczne związane z ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi.[2] Wieloletnie obserwacje prowadzone przez IMGW-PIB pokazują, że również w Polsce klimat stale się ociepla - od 1951 roku średnia roczna temperatura w naszym kraju wzrosła o ponad 2 st. Celsjusza.[3] Skutkami tych zmian są coraz częstsze i bardziej intensywne zjawiska, takie jak fale upałów, susze i nawalne opady powodujące powodzie błyskawiczne i podtopienia.
Ta narracja to klasyczna technika geograficznego dystansowania – celowe przesuwanie problemu „gdzieś daleko”, by blokować działanie i opóźniać decyzje.

Narracja nr 2: „Transformacja klimatyczna = wyższe rachunki i utrata pracy”

Eksperci: Narracja o transformacji jako zagrożeniu dla portfeli i miejsc pracy odwraca rzeczywistość: koszt produkcji energii słonecznej spadł o 90% w ciągu ostatniej dekady według IRENA[4], a sektor odnawialnych źródeł energii zatrudnia globalnie już 13,7 miliona osób. To klasyczna technika fałszywego dylematu: celowe przeciwstawianie dobrobytu i klimatu, by blokować zmiany, których koszty braku będą wielokrotnie wyższe.

Narracja nr 3: „Najpierw rozwój, potem środowisko”

Eksperci:  Według raportu fundacji ClientEarth skutki zmian klimatu mogą kosztować Polskę w 2050 r. nawet 124 mld zł rocznie[5]. Ocieplenie klimatu może więc skutkować spowolnieniem rozwoju, m.in. przez szkody w infrastrukturze, rolnictwie i zdrowiu publicznym.
To klasyczna technika odraczania – problem uznany, działanie odłożone w nieskończoność – stosowana, by blokować transformację pod pozorem troski o sprawiedliwość.

Narracja nr 4: „Przecież klimat od zawsze się zmieniał”

Eksperci: To prawda – klimat zmieniał się w przeszłości, ale obecne tempo zmian jest bez porównania szybsze. Manipulacja w argumencie 'klimat zmieniał się od zawsze' polega na sugerowaniu, że skoro zmiany zachodziły naturalnie kiedyś, to muszą być naturalne również dziś. Tymczasem Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)[6] wskazuje jednoznacznie, że główną przyczyną obecnego ocieplenia jest działalność człowieka, a tempo wzrostu temperatur jest bezprecedensowe od co najmniej 2000 lat.

Narracja nr 5: „Gdzie to globalne ocieplenie, jak mieliśmy rekordowo zimną zimę”

Eksperci: Mroźna zima nie obala globalnego ocieplenia, to fundamentalne mylenie pogody z klimatem: jedna lokalna anomalia nie zastępuje globalnych danych z lat pomiarów. To klasyczna technika cherry-pickingu - celowego wybierania pojedynczego wygodnego faktu zamiast patrzenia na trend, stosowana nagminnie, by podważać zaufanie do nauki klimatycznej.

Klimat to nie tylko nauka – to także emocje i decyzje

Jak widać, powyższe stwierdzenia bazują często na prawdziwych danych i obserwacjach, z których wyciągnięto jednak błędne wnioski, które uproszczono lub przy których nie uwzględniono szerszego kontekstu. Raport UNEP/GRID‑Warszawa i T‑Mobile Polska podkreśla, że zmiana klimatu jest nie tylko problemem naukowym, ale również społecznym i psychologicznym. Sposób komunikowania tego tematu ma bezpośredni wpływ na decyzje – od codziennych wyborów konsumenckich po poparcie dla polityk publicznych.

W środowisku cyfrowym, gdzie treści konkurują o uwagę użytkownika, często wygrywają przekazy uproszczone i emocjonalne. To właśnie one budują narracje, które łatwo zapadają w pamięć, ale rzadko prowadzą do pogłębionego zrozumienia problemu. Dlatego…
… sprawdź, zanim uwierzysz

W odpowiedzi na te wyzwania T‑Mobile Polska wraz z UNEP/GRID‑Warszawa rozwija kampanię „Klimat bez fejków”. Jej celem jest wspieranie odbiorców w rozpoznawaniu manipulacji i podejmowaniu decyzji w oparciu o sprawdzone informacje.

Kluczowy wniosek raportu jest jednoznaczny: przeciwdziałanie dezinformacji klimatycznej wymaga nie tylko edukacji, ale także zmiany sposobu komunikacji – tak, aby budować poczucie sprawczości zamiast bezsilności.

W Dniu Środowiska T‑Mobile zachęca do prostego kroku – zatrzymaj się, sprawdź źródło informacji i dopiero potem wyrób sobie zdanie. Bo w świecie nadmiaru treści to właśnie jakość informacji decyduje o jakości naszych decyzji.

A Ty, ile wiesz o klimacie? Sprawdź swoją wiedzę rozwiązując quiz na: https://klimatbezfejkow.pl/.